กายวิภาคเปลือกตา: เข้าใจโครงสร้างก่อนทำตาสองชั้น

ทำไมกายวิภาคเปลือกตาจึงสำคัญ

ทุกหัตถการที่เปลือกตาคือบทสนทนากับกายวิภาค ชั้นตาสองชั้น เปลือกตาที่ยกขึ้น หรือใต้ตาที่เรียบขึ้น ล้วนเกิดจากการปรับชั้นเนื้อเยื่อชั้นใดชั้นหนึ่งอย่างเฉพาะเจาะจง เมื่อผลออกมาไม่ดี มักเป็นเพราะเข้าใจชั้นใดชั้นหนึ่งผิด หรือปัญหาอยู่คนละชั้นกับที่แก้ไป การเข้าใจกายวิภาคเปลือกตาช่วยให้คุณตามเหตุผลของคุณหมอได้

นักกายวิภาคมักแบ่งเปลือกตาเป็นสามชั้น (lamellae) ชั้นหน้า คือผิวและกล้ามเนื้อ orbicularis ชั้นหลัง คือแผ่นทาร์ซัสและเยื่อบุตา และระหว่างนั้น ชั้นกลาง คือผนังกั้นไขมันเบ้าตา (orbital septum) เป็นกรอบคิดที่เรียบง่ายแต่ใช้ได้ดีมาก

เปลือกตาบน จากผิวลงไปด้านใน

ผิวหนัง

ผิวเปลือกตาเป็นผิวที่บางมากในร่างกาย และแทบไม่มีไขมันด้านใต้ จึงพับง่าย หายเป็นแผลเส้นบาง แต่ก็แสดงอาการบวม ช้ำ และความเสื่อมตามวัยได้ง่าย เมื่อเวลาผ่านไป ผิวจะเสียความยืดหยุ่นและอาจพับคลุมเหนือขนตาเป็นหนังตาตก

กล้ามเนื้อ Orbicularis oculi

ใต้ผิวคือกล้ามเนื้อวงกลมบาง ๆ รอบดวงตา ทำหน้าที่ปิดตา ตั้งแต่กะพริบเบา ๆ ไปจนถึงหลับตาแน่น และช่วยปั๊มน้ำตาไปทางหัวตา ในบางคน กล้ามเนื้อนี้หนาจนเปลือกตาดูหนัก หมออาจเล็มออกเป็นแถบบาง ๆ อย่างระมัดระวังในการผ่าตัดแบบกรีด

ผนังกั้นไขมันเบ้าตา (Orbital septum)

ใต้กล้ามเนื้อคือเยื่อพังผืดบางแต่แข็งแรง เริ่มจากขอบกระดูกเบ้าตาที่เป็นแถบหนาเรียกว่า arcus marginalis และยื่นเข้าหาเปลือกตา ทำหน้าที่เหมือนม่านกั้นไขมันเบ้าตาไว้ เมื่อเยื่อนี้อ่อนตามวัย ไขมันจะดันออกมาด้านหน้า ทำให้ดูอูมหรือเป็นถุง

ไขมันหน้ากล้ามเนื้อยกเปลือกตา

หลังผนังกั้นมีไขมันสองก้อนหลักในเปลือกตาบน คือก้อนกลางและก้อนเล็กสีซีดกว่าใกล้จมูก ด้านนอกเป็นต่อมน้ำตาที่ต้องไม่สับสนกับไขมัน ไขมันนี้ไม่ใช่ข้อบกพร่องที่ต้องตัดทิ้ง แต่ช่วยรองรับเปลือกตาและให้ความนุ่มแบบวัยเยาว์ การตัดออกมากเกินเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของตาบนโหลและดูแก่

เอ็นกล้ามเนื้อยกเปลือกตาและ Müller's muscle

กล้ามเนื้อหลักที่ใช้ลืมตาคือ levator palpebrae superioris เริ่มจากส่วนลึกของเบ้าตา และเมื่อเข้าใกล้เปลือกตาจะกลายเป็นแผ่นคล้ายเอ็นกว้างเรียกว่า levator aponeurosis ยึดกับด้านหน้าของแผ่นทาร์ซัส และที่สำคัญคือส่งเส้นใยเล็ก ๆ ผ่านกล้ามเนื้อ orbicularis ไปถึงผิว ด้านใต้มี Müller's muscle ที่ควบคุมโดยระบบประสาทอัตโนมัติ ช่วยยกเพิ่มอีกราวสองมิลลิเมตร และอธิบายว่าทำไมเปลือกตาตกนิดหน่อยตอนเหนื่อย ส่วนเอ็น Whitnall ทำหน้าที่เหมือนรอก เปลี่ยนทิศแรงดึงจากแนวนอนเป็นแนวตั้ง

แผ่นทาร์ซัส (Tarsal plate)

เป็นแผ่นเนื้อเยื่อเกี่ยวพันแน่นที่ให้รูปทรงและความแข็งกับเปลือกตา ในผู้ใหญ่หลายคน แผ่นทาร์ซัสบนสูงราว 8–10 มิลลิเมตรตรงกลาง แต่ต่างกันได้ ภายในมีต่อมไมโบเมียนที่ผลิตชั้นน้ำมันของน้ำตา

เยื่อบุตา (Conjunctiva)

ชั้นในสุดคือเยื่อบางชุ่มชื้นที่บุด้านหลังเปลือกตาและพับมาคลุมตาขาว ช่วยให้เปลือกตาเลื่อนได้ลื่น

ชั้นตาสองชั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร?

เมื่อกล้ามเนื้อยกเปลือกตาหดตัว จะดึงแผ่นทาร์ซัสขึ้น ตรงที่เส้นใยของกล้ามเนื้อยึดถึงผิว ผิวจะถูกดึงขึ้นและเข้าไปด้วย ขณะที่ผิวด้านบนพับลงมาทับ รอยพับนั้นคือชั้นตา ความสูงขึ้นกับตำแหน่งที่เส้นใยยึด ซึ่งมักตามขอบบนของแผ่นทาร์ซัส และตำแหน่งที่ผนังกั้นไขมันเชื่อมกับกล้ามเนื้อยกเปลือกตา

ในเปลือกตาของคนเอเชียหลายคน ผนังกั้นไขมันเชื่อมกับกล้ามเนื้อยกเปลือกตาในตำแหน่งต่ำ ไขมันจึงลงมาอยู่ด้านหน้าแผ่นทาร์ซัส และจุดยึดกับผิวมีน้อยหรืออยู่ต่ำ ผลคือชั้นตาต่ำ ชั้นตาไม่เต็ม หรือไม่มีชั้นตาที่เรียกว่าตาชั้นเดียว ทั้งหมดไม่ใช่ความผิดปกติ การทำตาสองชั้นคือการสร้างการเชื่อมระหว่างระบบกล้ามเนื้อยกเปลือกตากับผิวใหม่ที่ความสูงที่เลือก ด้วยการเย็บหรือการกรีด ดูที่หน้า ทำตาสองชั้นแบบกรีด และ คู่มือสำหรับคนเชื้อสายเอเชีย

เปลือกตาล่าง

เปลือกตาล่างมีโครงสร้างคล้ายเปลือกตาบนแต่ทำหน้าที่ต่างกัน แผ่นทาร์ซัสสั้นกว่า มักราว 4–5 มิลลิเมตร แทนที่จะมีกล้ามเนื้อยก จะมี กล้ามเนื้อดึงเปลือกตาล่าง เป็นแผ่นพังผืดที่เรียกว่า capsulopalpebral fascia ให้เปลือกตาเลื่อนลงเมื่อมองต่ำ ผนังกั้นไขมันกักไขมันไว้สามก้อน คือด้านใน กลาง และนอก

เมื่ออายุมากขึ้น ผนังกั้นอ่อนแรงและไขมันดันออกมาเป็นถุงใต้ตา ขณะที่เนื้อเยื่อด้านล่างสูญเสียวอลลุ่ม ร่องระหว่างเปลือกตากับแก้มที่เรียกว่า ร่องใต้ตา (tear trough) จึงลึกขึ้น นี่คือเหตุที่ ตัดถุงใต้ตาพร้อมเสริมผนังกั้นไขมัน และ เกลี่ยไขมันใต้ตา เน้นคืนความแข็งแรงและจัดไขมันใหม่ แทนการตัดทิ้งอย่างเดียว

หัวตาและหางตา

ที่หัวตาและหางตา เปลือกตาถูกยึดด้วย เอ็นหัวตาและเอ็นหางตา (canthal tendons) ที่ยึดแผ่นทาร์ซัสกับกระดูก ตำแหน่งของเอ็นกำหนดรูปทรงช่องตาและความเฉียงของดวงตา ที่หัวตา บางคนมี หนังหัวตา เป็นผิวแนวตั้งที่คลุมเนื้อสีชมพูที่หัวตาบางส่วน การปรับบริเวณนี้คืองานของ เปิดหัวตา และ เปิดหางตา

หลอดเลือด เส้นประสาท และคิ้ว

เปลือกตามีเลือดมาเลี้ยงมาก เป็นวงหลอดเลือดใกล้ขอบตาและเหนือแผ่นทาร์ซัส ช่วยให้แผลหายเร็วและต้านการติดเชื้อ แต่ก็อธิบายว่าทำไมช้ำบ่อย ความรู้สึกมาจากแขนงของเส้นประสาทไทรเจมินัล การขยับของกล้ามเนื้อปิดตามาจากเส้นประสาทใบหน้า ส่วนกล้ามเนื้อยกเปลือกตาควบคุมโดยเส้นประสาทกล้ามเนื้อตา

เหนือทั้งหมดคือคิ้ว คิ้วกับเปลือกตาบนทำงานเป็นหน่วยเดียว เมื่อคิ้วตก ผิวจะมากองบนเปลือกตา และเมื่อเปลือกตาหนัก หน้าผากมักยกขึ้นชดเชยโดยไม่รู้ตัว หมอที่ตรวจตาจึงดูคิ้วและหน้าผากด้วย

แต่ละชั้นเสื่อมตามวัยอย่างไร

ความเสื่อมไม่ได้เกิดกับเปลือกตาทั้งชิ้นพร้อมกัน แต่เกิดทีละชั้นด้วยความเร็วต่างกัน ผิวบางและหย่อนลง ผนังกั้นไขมันคลายตัวให้ไขมันเคลื่อนมาด้านหน้า เอ็นกล้ามเนื้อยกเปลือกตาอาจยืดหรือหลุดจากแผ่นทาร์ซัสเล็กน้อย ทำให้ขอบเปลือกตาต่ำลง เรียกว่า หนังตาตกจากเอ็นกล้ามเนื้อ ขณะเดียวกันคิ้วลดต่ำและไขมันรอบขอบเบ้าตาลดลง ทำให้เห็นขอบกระดูกชัดขึ้น การอ่านว่าการเปลี่ยนแปลงไหนเด่นในแต่ละใบหน้าคือก้าวแรกของการผ่าตัดตาที่ดี

สำหรับคนไทยที่กำลังเลือกวิธีทำตาสองชั้น

คนไทยมักได้ยินชื่อวิธีอย่าง “ตาสองชั้นแบบเย็บ” “แบบกรีด” หรือ “แบบปม” ความเข้าใจกายวิภาคช่วยให้เห็นว่า ทำไมวิธีเดียวไม่เหมาะกับทุกคน เปลือกตาบาง ไขมันน้อย และกล้ามเนื้อยกแข็งแรง อาจเหมาะกับวิธีไม่กรีด ส่วนเปลือกตาหนา ไขมันมาก หรือมีปัญหาตาปรือ มักต้องแก้ที่ชั้นลึกกว่า ลองส่งรูปตาหลายมุมผ่าน การปรึกษาออนไลน์ เพื่อรับความเห็นเบื้องต้น และดูศัพท์เพิ่มเติมใน อภิธานศัพท์ศัลยกรรม

จากกายวิภาคสู่การตัดสินใจทางศัลยกรรม

ที่ Will Be คุณหมอคิม จุนยอง (Dr. Kim Jun-young) ศัลยแพทย์ผู้อำนวยการ มองทุกดวงตาผ่านเลนส์ของชั้นเนื้อเยื่อเหล่านี้ ความหนักอยู่ที่ผิว กล้ามเนื้อ ไขมัน กล้ามเนื้อยกเปลือกตา หรือคิ้ว? ชั้นตาเดิมยึดไว้ในความลึกที่ถูกต้องหรือไม่? ไขมันใต้ตาควรตัด หรือควรพยุงและเกลี่ย? คำตอบทั้งหมดรวมกันคือแผนการรักษา กายวิภาคคือไวยากรณ์ และเมื่อผลลัพธ์ถูกต้อง มันจะอ่านออกมาเป็นตัวคุณ